“Trafik Kazası” Dediler, Gözaltında Öldüğü Ortaya Çıktı

Doğu Türkistan’da Uygur Türklerine yönelik kitlesel gözaltı ve sözde “yeniden eğitim” uygulamalarının en yoğun yaşandığı yıllardan biri olan 2018’e ilişkin yeni bir ölüm dosyası ortaya çıktı.

Radio Free Asia’nın 15 Ekim 2026 tarihli araştırmasına göre, 1980 doğumlu Yasincan Tohti, Çinli yetkililer tarafından “dinî radikallik” şüphesiyle defalarca gözaltına alındı ve son gözaltı sürecinde hayatını kaybetti.

Ancak ailesine, Tohti’nin trafik kazasında öldüğü bildirildi.

Yıllar sonra RFA’nın Aksu’daki polis yetkilileriyle gerçekleştirdiği görüşmeler, bu açıklamanın gerçeği yansıtmadığı yönünde ciddi bulgular ortaya çıkardı.

Aile ilk günden şüphelendi

Belçika’da yaşayan kız kardeşi Reyhangul, kardeşinin ölüm haberini aldığında açıklamaya inanmakta zorlandığını söyledi.

Reyhangul’a göre Yasincan Tohti’nin gözaltında veya sözde “yeniden eğitim” merkezinde tutulduğu biliniyordu. Bu nedenle ailesi, polis gözetimindeki bir kişinin nasıl trafik kazasında hayatını kaybedebileceğini sorguladı.

Doğu Türkistan’da yaşayan diğer kız kardeşi ise polisin kendilerine bu yönde bilgi verdiğini, dönemin baskı ortamında daha fazla soru sormanın mümkün olmadığını aktardı.

Polis açıklamaları birbirini tutmadı

RFA, bu ay Aksu’daki Qartal Bazaar Polis Karakolu ile bağlantıya geçerek Tohti’nin ölümüne ilişkin bilgi istedi.

Karakol amiri ve bir polis memurunun verdiği bilgiler, 2018’de aileye iletilen “trafik kazası” açıklamasıyla çelişti.

Karakol amiri Tohti’nin beş veya altı ay gözaltında tutulduğunu söylerken, başka bir görevli hastaneye kaldırılmasının gözaltından yaklaşık dokuz veya on gün sonra gerçekleştiğini belirtti.

RFA, söz konusu sürelerin hangi gözaltı dönemini ifade ettiğini bağımsız biçimde doğrulayamadığını belirtti.

Ancak araştırmanın ortaya koyduğu temel bulgu, Tohti’nin son gözaltı döneminde polis gözetiminde hayatını kaybettiği ve ailesine verilen trafik kazası açıklamasının ciddi biçimde sorgulanması gerektiği yönünde.

Beş yaşındaki oğlunu Mısır’a göndermesi “şüphe” nedeni oldu

Yasincan Tohti’nin üzerindeki baskının yıllar öncesine dayandığı bildiriliyor.

Tohti, beş yaşındaki oğlu Hebibulla Yasin’i daha iyi eğitim görmesi amacıyla Mısır’a gönderdi. Çocuğun bakımını burada yaşayan kız kardeşi üstlendi.

RFA’ya göre bu durum Çinli yetkililerin dikkatini çekti ve Tohti 2016 ile 2018 yılları arasında dört kez gözaltına alındı.

Yetkililer onu “dinî radikallik” şüphesiyle sorguladı ve sözde “yeniden eğitim” uygulamalarına tabi tuttu.

Baskılar sonucunda oğlunu Mısır’dan geri getirmek zorunda kaldığı, ancak çocuğun dönüşünün ardından da şüphelerin sona ermediği belirtildi.

Namaz için otobüsü durdurması son gözaltının nedeni oldu

RFA’nın araştırmasındaki en dikkat çekici ayrıntılardan biri de Tohti’nin son kez neden gözaltına alındığına ilişkin.

Otobüs şoförlüğü yapan Tohti’nin, Müslüman yolcuların ezan vakti namaz kılabilmeleri için güzergâh üzerinde aracı kısa süreliğine durdurduğu bildirildi.

Kaynağa göre bu davranış, Çinli yetkililer tarafından yeniden “dinî radikallik” şüphesi kapsamında değerlendirildi.

Tohti bu olayın ardından yeniden gözaltına alındı ve bir daha evine dönemedi.

Ailenin diğer üyeleri de hedef alındı

Yasincan Tohti’nin ölümünün ardından ailesinin diğer üyelerinin de Çinli yetkililer tarafından gözaltına alındığı bildirildi.

Reyhangul’un aktardığına göre kardeşinin ölüm haberini kendisine ulaştıran kız kardeşi “devlet sırlarını sızdırmak”, Türkiye’ye seyahat eden annesi ise “hassas bir ülkeyi ziyaret etmek” gerekçesiyle gözaltına alındı.

Reyhangul, annesi ve kız kardeşinin nerede tutulduğunu ve ne kadar süreyle cezalandırıldığını hâlâ bilmediğini ifade etti.

Cevapsız kalan temel soru: Ölüm neden gizlendi?

Yasincan Tohti dosyasını yalnızca bir gözaltında ölüm vakası olmaktan çıkaran en önemli nokta, aileye neden farklı bir ölüm nedeni bildirildiği.

Eğer RFA’nın ulaştığı polis ifadeleri doğruysa, Çin makamlarının Tohti’nin polis gözetiminde öldüğünü ailesinden neden sakladığı açıklığa kavuşturulmuş değil.

Ayrıca ölüm nedeni, hastaneye ne zaman ve hangi koşullarda götürüldüğü, otopsi yapılıp yapılmadığı ve aileye neden resmî bir ölüm raporu sunulmadığı gibi sorular da cevapsızlığını koruyor.

Bu nedenle Yasincan Tohti’nin ölümü, Doğu Türkistan’daki keyfî gözaltılar ve kapalı güvenlik sistemi açısından bağımsız soruşturma gerektiren yeni bir dosya olarak öne çıkıyor.

Çin neden gerçeği ailesinden sakladılar?

İstiqlal TV Türkçe Yayın Koordinatörü Muhammed Ali ATAYURT konuyu değerlendirirken “Bir insanı gözaltına alıyorsunuz, ailesine yıllarca ‘trafik kazasında öldü’ diyorsunuz; sonra polis görevlilerinin kendi ifadeleri bu anlatıyı çökertiyor.

Burada yalnızca şüpheli bir ölüm değil, gerçeğin sistematik biçimde gizlenmesi var.

Bir gazeteci olarak soruyorum: Yasincan Tohti polis gözetimindeyken nasıl bir işkenceye maruz kaldı ki hastaneye kaldırıldı? Otopsi yapıldı mı? Ailesine neden farklı bilgi verildi?

Üstelik bu adamın ‘suçu’ oğlunu Mısır’a göndermek ve namaz vakti yolcular için otobüsü durdurmaksa, ortada yalnızca bir ölüm dosyası değil, Uygurların dinî hayatının nasıl kriminalize edildiğini gösteren korkunç bir tablo var.

Şehit Yasincan Tohti’nin ölümü aydınlatılmalı. Çünkü bir devlet ölümün nedenini gizliyorsa, şüphe yalnızca ölen kişinin dosyasında değil, o sistemi yönetenlerin üzerindedir.” İfadelerini kullandı.

Kaynak: RFA